Lajmet e fundit
Shkruan: James Frinzi
Hashim Thaçi nuk është kriminel lufte. Ai është njeriu që ndihmoi në çlirimin e një populli. Gjykata që po e mban atë në Hagë është një fyerje e veshur si drejtësi, e ndërtuar mbi një shpifje që ndikimi rus ndihmoi ta shndërronte në ligj.
Të shtunën, dhjetëra mijëra njerëz mbushën qendrën e Prishtinës. Ata mbanin flamurin kuqezi. Thërrisnin UÇK-në. Mbanin fotografitë e Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit nën slogane që nuk kanë nevojë për përkthim për asnjë shqiptar që ka jetuar vitet ’90, çlirimtarët, sillni në shtëpi. Në emër të popullit, shpallini të pafajshëm. Kosova po pret.
Kjo nuk është një pakicë. Ky është zëri i vendit.
Të mërkurën, më 16 shtator, një trup gjykues me gjyqtarë të huaj, në një ish-ndërtesë të Europolit në Hagë, do të lexojë aktgjykimin ndaj njeriut që shpalli pavarësinë e Kosovës. Prokurorët kërkojnë 45 vjet. Ata duan të marrin një luftëtar të lirisë, një kryeministër dhe një president dh eta mbyllin në një kafaz evropian derisa të plaket. Duan ta bëjnë këtë në emër të një gjykate që Kosova u detyrua ta krijonte, për të hetuar një histori horror që nuk u provua kurrë, nuk u akuzua kurrë dhe është ricikluar për 15 vjet nga të njëjtat kryeqytete që gjatë viteve ’90 mohonin se shqiptarët kishin të drejtë të ekzistonin si popull.
Nëse kjo është drejtësi, atëherë fjala është zbrazur nga kuptimi.
Ai nuk është gangster. Ai ishte fytyra politike e një populli nën thikë.
Hashim Thaçi lindi në vitin 1968 në Burojë, në Drenicë, në luginën që Serbia u përpoq, më shumë se një herë, ta zhdukte. Ai ishte aktivist studentor kur Beogradi ia hoqi Kosovës autonominë dhe e shndërroi shumicën në një popullatë të nënshtruar. Shkoi në Zvicër, mblodhi para, ndërtoi rrjete dhe u kthye si gjarpri, mendja politike e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, në kohën kur e vetmja gjuhë që Slobodan Millosheviqi, kuptonte ishte forca.
Ai nuk fshihej në male me një pushkë, sepse kjo nuk ishte detyra e tij. Wesley Clark, komandanti i NATO-s që drejtoi fushatën ajrore e cila ndaloi dëbimet, i tha të njëjtës gjykatë të Hagës vitin e kaluar atë që çdo person serioz e dinte që në vitin 1999. UÇK-ja nuk ishte një ushtri konvencionale dhe Thaçi “qartësisht nuk ishte në krye” të njerëzve në terren. Ai ishte zëdhënësi, negociatori, njeriu mjaftueshëm perëndimor për t’u ulur në Rambuje dhe për të nënshkruar dokumentin që Serbia e refuzoi. Kur Beogradi tha jo, NATO bombardoi. Kur bombardimet përfunduan, një milion shqiptarë të dëbuar u kthyen në shtëpi. Thaçi doli nga një lëvizje guerile dhe hyri në punën e ndërtimit të një shteti.
Në vitin 2008, ai qëndroi në Kuvend dhe shpalli Republikën e Kosovës. Në vitin 2016 u bë president i saj. Ai ishte partner i Uashingtonit, Londrës dhe Berlinit në kohën kur ato kryeqytete ende e mbanin mend se kush kishte qenë agresori. Joe Biden e quajti atë George Ëashingtonin e Kosovës. Krahasimi ishte i madh. Fyerja që po përgatitet tani në Hagë është edhe më e madhe.
Ai nuk iku kur u ngrit aktakuza. Ndërpreu një udhëtim në Shtetet e Bashkuara, dha dorëheqjen nga presidenca për ta mbrojtur institucionin dhe hipi në avion për t’u përballur me një gjykatë që shumë prej votuesve të tij tashmë e konsideronin një kurth. Kjo nuk është sjellja e një njeriu që mendon se ka një masakër për ta fshehur. Kjo është sjellja e një njeriu që ende beson se Perëndimi të cilit i shërbeu do ta kujtojë përfundimisht se në cilën anë ishte.
Numri i viktimave që ndodhi realisht
Para se dikush të recitojë aktakuzën, le të recitojë luftën.
Policia, ushtria dhe paramilitarët serbë vranë më shumë se 13 mijë njerëz në Kosovë. Shumica dërrmuese ishin shqiptarë etnikë. Rreth një milion njerëz u dëbuan nga shtëpitë e tyre. Familje të tëra u dogjën në shtëpitë e tyre. Reçaku nuk ishte thashethem. Prekazi nuk ishte thashethem. Stacionet e trenave në Maqedoni dhe kampet në Shqipëri nuk ishin thashetheme. NATO nuk kreu fluturime për 78 ditë sepse Hashim Thaçi kishte problem me imazhin. Ajo fluturoi sepse një qeveri evropiane po zbrazte një vend nga shumica e tij.
Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë ekzistonte për atë krim. Ai dënoi gjeneralë serbë. Disa prej tyre tashmë e kanë vuajtur dënimin dhe janë kthyer në shtëpi, për t’u pritur me ngushëllime nga Beogradi. Njerëzit që organizuan dëbimin e një populli nuk janë në bankën e të akuzuarve këtë javë. Burrat që e ndalën dëbimin janë.
Ky përmbysje është skandali. Nuk është një teknikë juridike. Është e gjithë arkitektura morale e Dhomave të Specializuara. Mandati i gjykatës u shkrua për të ndjekur UÇK-në. Ajo nuk gjykon shtetin që e bëri UÇK-në të nevojshme. Shqiptarët e Kosovës e kuptuan menjëherë këtë. Në sondazhet pas themelimit të gjykatës, më shumë se tre në katër persona thanë se vetë mandati ishte i padrejtë. Ata nuk po mbronin krimin. Ata refuzonin të shihnin luftën e tyre çlirimtare të vihej në gjyq, ndërsa lufta e palës tjetër trajtohej si histori e mbyllur.
Hysni Gucati u tha turmës dje atë që çdo familje që humbi dikë nga forcat serbe tashmë e di: liria e Kosovës u fitua përmes sakrificës dhe asnjë sallë gjyqi nuk mund ta fshijë atë. Ai ka të drejtë.
Historia e organeve ishte një armë. Ajo nuk ishte kurrë një çështje gjyqësore.
Dhomat e Specializuara nuk lindën nga një dosje e pastër me prova nga fusha e betejës. Ato lindën nga një dokument.
Në vitin 2008, Carla Del Ponte, pasi kishte lënë detyrën, shkroi në një kujtim pretendimin se UÇK-ja kishte vrarë të burgosur për organet e tyre. Në vitet 2010-2011, senatori zviceran Dick Marty hartoi një raport të Këshillit të Evropës që e quante Thaçin “bosin” e një të ashtuquajturi Grup i Drenicës dhe i vendosi atij akuzën më groteske të mundshme në politikën evropiane, se presidenti i ardhshëm i Kosovës kishte drejtuar një thertore për veshka. Raporti u miratua në një Këshill të Evropës që Rusia kishte kaluar vite duke mësuar se si ta përdorte. Ai përmendte burime që nuk do t’i paraqiste. Ofronte një titull që nuk mund ta provonte.
Ajo që pasoi nuk ishte një gjyq ndaj këtij pretendimi. Ajo që pasoi ishte shndërrimi i këtij pretendimi në një institucion.
Shefi i atëhershëm i krimeve të luftës në EULEX, Matti Raatikainen, tha në atë kohë se “nuk kishte fare prova në këtë rast”. Hetime paralele shkuan në kërkim të shtëpisë së verdhë, klinikave sekrete dhe një rrjeti industrial të marrjes së organeve. Ato nuk gjetën një çështje që mund të çohej në akuzë.
Denis MacShane, ish-ministër britanik për Evropën, shkroi se teksti i Marty-t pasqyronte politizimin e Këshillit të Evropës pas anëtarësimit të Rusisë dhe se nuk kishte prova që e lidhnin Thaçin me trafikimin e organeve. Edi Rama më vonë qëndroi në Strasburg dhe kërkoi që Këshilli ta tërhiqte raportin, duke vënë në dukje ndikimin rus. Akuza ka qenë një element i vazhdueshëm i mediave serbe dhe të Kremlinit që atëherë, i njëjti ekosistem që më vonë do të shpikte histori për organet në Ukrainë.
Thaçi ka thënë me fjalët e tij atë që tregon edhe dokumentacioni. Gjykata që tani e mban atë u shit para parlamentit të Kosovës si instrumenti që më në fund do t’i testonte pretendimet e Marty-t. Aktakuza që mbërriti në të vërtetë nuk përmban asgjë për trafikim organesh. Asnjë pikë. Asnjë fjali.
Gjenerali Wesley Clark, duke dëshmuar për mbrojtjen, i përshkroi akuzat e Marty-t si një fushatë ruse dezinformimi.
Prokurorët që kaluan vite me dosjen me sa duket arritën në të njëjtin përfundim praktik: historia nuk ishte e përshtatshme për t’u ngritur si akuzë.
Pra, kjo është rrjedha e ngjarjeve, pa parfum diplomatik. Një shpifje hidhet në qarkullim. Rusia dhe Beogradi e amplifikojnë. Një asamble evropiane miraton një raport që nuk qëndron në gjykatë. Brukseli dhe Uashingtoni i thonë Prishtinës se çmimi për respektueshmëri është një tribunal special. Tribunali ndërtohet. Shpifja hiqet. Tribunali mbetet, dhe drejtohet kundër udhëheqjes politike të luftës për pavarësi.
Kjo nuk është llogaridhënie. Është mashtrim.
Akuzat e mbetura janë teoria e ndërmarrjes së përbashkët kriminale, e njohur nga çdo ndjekje penale që nuk mund ta vendosë të pandehurin në vendin e krimit: se dëshira për ta kontrolluar Kosovën, gjatë një lufte për mbijetesë, është vetë krim dhe se çdo gjë e keqe e bërë nga grupe lokale në një luftë guerile të fragmentuar mund t’i vihet mbi supe njeriut që fliste me diplomatët. Clark u tha gjyqtarëve se Thaçi nuk kishte dijeni se çfarë po ndodhte në luftime. Përgjigjja e prokurorisë është ta trajtojë udhëheqjen politike të një lëvizjeje çlirimtare si komandë mbi çdo bodrum në çdo fshat. Nëse ky standard do të ishte zbatuar ndaj çdo ushtrie të rezistencës së shekullit XX, gjysma e etërve themelues të Evropës do të ishin në të njëjtën ndërtesë.
Gjashtë vjet në një qeli për një aktgjykim që duhej të ishte një letër falënderimi
Thaçi ndodhet në paraburgim që nga nëntori i vitit 2020. Gati gjashtë vjet. Pa dënim. Gjykata ka refuzuar ta dërgojë në shtëpi edhe tani, vetëm disa ditë para aktgjykimit, me arsyetimin se ish-presidenti i një shteti të krijuar nga NATO-ja mund ta pengojë një proces që tashmë ia ka marrë detyrën, lirinë dhe më shumë se gjysmën e një dekade të jetës.
Sikur kjo të mos mjaftonte, prokurorët hapën edhe një rast të dytë, se bisedat në dhomën e vizitave përbëjnë ndikim te dëshmitarët. Ata kërkojnë edhe gjashtë vjet të tjera, të shtuara mbi 45 vjetët. Përshkrimi i mbrojtjes është ai i saktë. Ata po përpiqen ta burgosin për të folur. Në një rast të ndërtuar mbi pretendimin se Kosova i frikëson dëshmitarët, dëshmitari më i fuqishëm kundër kësaj narrative është njeriu që qëndron në karrige dhe ata do të donin që ai të heshtte.
Kështu duket “shteti i së drejtës” kur zbatohet ndaj shqiptarëve dhe jo ndaj njerëzve që u dogjën shtëpitë.
Populli nuk e ka zëvendësuar atë
Sistemi partiak i Kosovës ka vazhduar përpara gjatë viteve që ai ka qenë i mbyllur. Vetëvendosje fiton zgjedhjet. Presidenca është e zbrazët, Kuvendi nuk mund të zgjedhë një president të vendit, vendi po drejtohet nga një ushtruese detyre ndërsa klasa politike debaton për emra që shumica e votuesve nuk i kanë zgjedhur. Ky boshllëk nuk është provë se Thaçi është harruar. Është provë se gjenerata që ai e solli drejt pavarësisë nuk ka gjetur një figurë tjetër me kombinimin e tij të legjitimitetit të luftës dhe aftësisë për të komunikuar me Perëndimin.
Nuk ekziston ndonjë sondazh i ndershëm që tashmë e shpall atë president të zgjedhur nga një qeli burgu. Ekziston diçka më e rëndësishme. Të shtunën, rrugët e Prishtinës iu përgjigjën orëve të numërimit mbrapsht me një turmë. Richard Grenell, i dërguari i Donald Trumpit, tha me zë të lartë atë që mendon një pjesë e madhe e elitës së vjetër pro-amerikane në Kosovë: se vendi po përgatitet për kthimin e Hashim Thaçit dhe se puna që e pret është ajo në krye të qeverisë. Analistët në Prishtinë kanë thënë të njëjtën gjë me fjalë më të thjeshta. Nëse gjyqtarët nuk e dënojnë, themeluesit e PDK-së kthehen në shtëpi dhe harta politike ndryshon. Disa thonë se gjasat që Thaçi dhe Veseli të kthehen në pushtet janë jashtëzakonisht të mëdha. Disa thonë se ai do të merrte votat e njerëzve që kanë ndaluar së votuari. Të gjithë po përshkruajnë një njeri që publiku ende e njeh.
Një popull që vendos orë numërimi mbrapsht në sheshet e tij për një të pandehur nuk po pret një dënim. Po pret një kthim në shtëpi.
Çfarë duhet të ndodhë të mërkurën
Dhomat e Specializuara ende mund të bëjnë të vetmen gjë të ndershme që i ka mbetur. Mund të thotë se një udhëheqës politik gueril që ndihmoi NATO-n të hynte në një luftë të drejtë nuk është përndjekës i njerëzimit. Mund të pranojë, edhe tani, se një gjykatë e krijuar për të testuar një përrallë të amplifikuar nga Kremlini nuk duhet të lejohet ta rishkruajë themelimin e një vendi.
Nëse nuk e bën, nëse lexon dekada burgimi për Thaçin, Veselin, Selimin dhe Krasniqin, nuk do të ketë provuar se UÇK-ja ishte një ndërmarrje kriminale. Do të ketë provuar se Evropa është ende e aftë t’i vendosë viktimat e një lufte shfarosjeje në bankën e të akuzuarve, sepse është lodhur prej tyre dhe sepse Beogradi dhe Moska nuk kanë ndaluar kurrë së punuari mbi këtë dosje.
Hashim Thaçi u largua nga Zvicra dhe rrezikoi jetën e tij që shqiptarët në Kosovë të mos jetonin në gjunjë. Ai u ul me amerikanët kur ulja me amerikanët ishte e gjithë strategjia. Ai shpalli një shtet. Ai dha dorëheqjen nga presidenca në vend që ta tërhiqte atë drejt një qelie. Ka kaluar gjashtë vjet duke dëgjuar të huaj që ia shpjegojnë luftën e tij.
Silleni në shtëpi. Lëreni të ecë në Prishtinë si ajo që ishte para shpifjes dhe ajo që mbetet pas saj, një çlirimtar. Nëse ky vend ende ka nevojë për fjalën president, do ta gjejë mjaft shpejt.
